Sóweczka - informacje o gatunku
Sóweczka Glaucidiumpasserinum (L., 1758)
A217 (kod NATURA 2000)
Pozycja systematyczna
Rząd: sowy
Rodzina: puszczykowate
Podrodzina: puszczyki
Status występowania w Polsce
Bardzo nieliczny gatunek lęgowy, osiadły.
Opis gatunku
Najmniejsza sowa europejska, wielkości szpaka. Długość ciała dorosłego osobnika wynosi ok. 17 cm, rozpiętość skrzydeł 35 cm. Masa ciała samca zaledwie 65 g, zaś większej samicy 80–85 g. Wierzch ciała jest szarobrązowy, regularnie plamkowany, spód jasny, z długimi, ciemnymi pasami. Głowa mała, zaokrąglona, z licznymi białymi plamkami, robi wrażenie "wciśniętej" w tułów ze względu na niewyróżniającą się szyję. Szlara wokół dzioba i żółtych oczu, oprawionych białymi brwiami, jest słabo zaznaczona. Na ogonie występuje 5–6 wąskich prążków. Lot falisty, przypominający lot dzięcioła: na przemian szybkie uderzenia skrzydeł i skrzydła złożone, przywierające do ciała. Dzięki krótkim, zaokrąglonym skrzydłom na krótkim dystansie potrafi osiągać duże szybkości. Młode po opuszczeniu gniazda są ubarwione bardziej jednolicie niż ptaki dorosłe, ciemnobrązowe, z nielicznymi plamkami.
Biologia
Tryb życia
Sóweczka prowadzi dzienny tryb życia, ze szczytem aktywności pokarmowej i głosowej tuż przed wschodem oraz krótko po zachodzie słońca. Noc przesypia w koronach drzew i dziuplach.
Lęgi
Gatunek monogamiczny. Ta sama para ptaków może gniazdować w jednym miejscu przez wiele lat, choć wierność dotyczy raczej terytorium i dziupli lęgowej, a nie partnera. Młode ptaki przystępują do rozrodu już w 1. kalendarzowym roku życia. Na terenach obfitujących w pokarm może pozostawać w terytorium przez cały rok, z reguły jednak na okres zimy przemieszcza się w miejsca oferujące więcej pokarmu, a więc do lasów liściastych i mieszanych, a także na ich skraje, w okolice siedzib ludzkich, do sadów itp. Na terenach górskich są to niżej położone rejony, gdzie panuje także łagodniejszy klimat. Samce na lęgowiskach pojawiają już w połowie lutego, ok. 3 tygodnie wcześniej od samic. Po przylocie zajmują od razu odpowiednią dziuplę lęgową, której pilnują i często odwiedzają. Średnica otworu dziupli, pierwotnie wykutej przez dzięcioła dużego lub dzięcioła podobnej wielkości, nie przekracza zwykle 5 cm. W swoim terytorium sóweczka wymaga obecności większej liczby podobnych dziupli, wykorzystywanych jako noclegownie, schronienia i miejsca gromadzenia nadmiaru zdobyczy. Wyprowadza jeden lęg w roku. Samica składa 3–7 jaj (średnio 5), zależnie od dostępności pokarmu. Jaja znosi bezpośrednio na dnie dziupli, w 2. połowie kwietnia, wyjątkowo na początku maja. Wysiaduje wyłącznie samica, przez 26–28 dni. W tym czasie samiec donosi pokarm, który przekazuje partnerce w pobliżu dziupli lęgowej. Samica wysiaduje twardo i nawet prowokowana rzadko decyduje się na jej opuszczenie. Pisklęta wykluwają się jednocześnie, co jest wyjątkowe u sów, i pozostają w dziupli przez dalsze 28 dni. W tym czasie samica regularnie czyści dziuplę z wypluwek, resztek jedzenia, kału i odpadającego od ścianek dziupli próchna. W połowie tego okresu samica przyłącza się do polowań, wspomagając samca, wciąż jednak samodzielnie karmi pisklęta. Młode opuszczają dziuplę w ciągu 1–3 dni, a parę dni po ich wylocie samica pozostawia rodzinę i rozpoczyna pierzenie. Po opuszczeniu dziupli młode już do niej nie wracają, nocując w koronach drzew. W tym czasie rodzeństwo przebywa razem i karmione przez samca może się przemieścić o wiele setek metrów od dziupli lęgowej. Samodzielność uzyskują miesiąc po wylocie z gniazda. Liczba odchowanych młodych w Polsce wynosi 1–5, ze średnią ok. 3 piskląt na każdą parę przystępującą do lęgu i jest nieco niższa niż w innych populacjach europejskich. Sóweczka w Polsce w dogodnych siedliskach osiąga zagęszczenie 5–7 p./10 km2, najczęściej jednak nie przekracza 2 p./10 km2. Areał lęgowy pary ptaków to zazwyczaj obszar o powierzchni 1 km2.
Wędrówki
Gatunek osiadły, choć sóweczki z północnych regionów Europy w okresach niedoboru pokarmu odbywają wędrówki na spore odległości w kierunku południowym i południowo-wschodnim. W tym czasie mogą pojawiać się z dala od zwartego zasięgu, docierając zapewne także do Polski, brak na to jednak bezpośrednich dowodów. Samce, zarówno młode, jak i dorosłe, są bardziej osiadłe aniżeli samice. W okresie dyspersji polęgowej młode sowy poszukują odpowiednich terenów z wystarczającą ilością pokarmu, dziupli, a także partnerów do rozrodu.
Zimowanie
Zimuje w obrębie areału lęgowego i w jego bezpośrednim sąsiedztwie.
Pokarm
Sóweczka jest drapieżnikiem preferującym polowanie z zasiadki, ale może też polować aktywnie. W poszukiwaniu pokarmu przeczesuje korony drzew, dziuple i budki lęgowe, młodniki itp. Poluje na drobne ptaki i ssaki. Znana jest z tego, że potrafi schwytać ofiarę równą swojej wielkości, a nawet większą, jak np. dzięcioła dużego czy paszkota. Ofiarę chwyta szponami na ziemi, na gałęzi lub w powietrzu, uśmierca zaś dziobem. W zimie różnorodność pokarmu jest znacznie mniejsza, czego powodem są wędrówki i sen zimowy ofiar oraz obecność pokrywy śnieżnej. W tym czasie w diecie sóweczki dominują ssaki, stanowiąc ponad 60% pokarmu. Odwrotna sytuacja ma miejsce w lecie, kiedy główną część diety stanowią ptaki (ok. 70%). Najczęstszą zdobycz wśród ptaków stanowią zięby, mysikróliki i sikory, zaś wśród ssaków nornikowate i myszy. W latach obfitujących w drobne ssaki dominują one w diecie sóweczki, odbija się to również na większej liczbie jaj w zniesieniu. Niestrawione części pokarmu, tj. głównie sierść, pióra i kości, są formowane w postaci wypluwek i wydalane. Wypluwki, osiągające u sóweczki wielkość średnio 23x10 mm, stanowią doskonały materiał do analizy składu pokarmu.
Występowanie
Siedlisko
Sóweczka jako gatunek borealny jest silnie związana z borami iglastymi, szczególnie ze świerkiem i jodłą. Nierzadko zasiedla również bory sosnowe i grądy, nawet z niewielką, ale niezbędną domieszką świerka. Istotnym elementem w drzewostanie jest obecność bujnego podrostu. Poza sezonem lęgowym przebywa często w litych lasach liściastych, utrzymując niezależne terytoria zimowe. W siedliskach bogatszych może przebywać przez cały rok.
Siedliska z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej, które mogą być istotne dla gatunku
9170 Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny (Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum)
9410 Górskie bory świerkowe (Piceionabietis część – zbiorowiska górskie)
91D0 Bory i lasy bagienne
Rozmieszczenie geograficzne
Zwarty zasięg sóweczki (podgatunek G. p. passerinum) przebiega w pasie szerokości 600–1000 km, ciągnącym się od Skandynawii przez wschodnią Syberię do Sachalina, Mandżurii i północno-wschodnich Chin. Jako relikt polodowcowy występuje w Alpach i Karpatach, jak również w innych mniejszych górach Europy, np. w Wogezach, Górach Schwarzwaldu, Górach Harzu czy w Pirenejach, aż po górną granicę lasu. Centralną i wschodnią Syberię zamieszkuje podgatunek G. p. orientale.
Rozmieszczenie w Polsce
Sóweczka zamieszkuje cały ciąg gór Polski południowej, największe zagęszczenie osiągając w Sudetach. Występuje ponadto w dwóch zwartych populacjach nizinnych. W Borach Dolnośląskich kontaktuje się bezpośrednio z obszarem Sudetów poprzez Pogórze Izerskie, zaś populacja z Puszczy Białowieskiej występuje na skraju zwartego areału północnoeuropejskiego.
Status ochronny
Ochrona gatunkowa w Polsce:
- Gatunek objęty ścisłą ochroną gatunkową w Polsce, wymagający ochrony czynnej (Dz.U. z 2004 r. nr 220, poz. 2237)
- Gatunek wymieniony w Polskiej czerwonej księdze zwierząt (2001): LC - gatunek mniejszego ryzyka, ale wymagający szczególnej uwagi.
Status zagrożenia w Europie:
- Gatunek wymieniony w Art. 4.1 w załączniku I Dyrektywy Ptasiej
- Według klasyfikacji stanu zagrożenia w Europie - (S) - gatunek nie zagrożony, którego status ochronny jest prawdopodobnie odpowiedni.
- BirdLife International: należy do grupy gatunków specjalnej troski o najniższym statusie zagrożenia (kategoria Non-SPEC - gatunki, dla których Europa stanowi miejsce występowania mniej niż połowy populacji światowej i które nie są zagrożone w Europie).
- Konwencja Berneńska: gatunek wpisany do załącznika II Konwencji Berneńskiej (Bern II) - o ochronie europejskiej przyrody i siedlisk naturalnych.
- Konwencja Waszyngtońska: gatunek wpisany do załącznika II Konwencji Waszyngtońskiej (CITES II) - regulującej w zasięgu globalnym międzynarodowy handel zagrożonymi wyginięciem gatunkami roślin i zwierząt.
- Znaczenie gatunku w odniesieniu do Ostoi Ptaków IBA Karkonosze (Karkonosze Mountains):Gatunek zagrożony w skali Unii Europejskiej – Kryterium C6 – ostoja IBA Karkonosze należy do 10 najważniejszych w danym regionie Europy dla gatunku.
Występowanie gatunku na obszarach chronionych
Duża część populacji sóweczki w Polsce zamieszkuje parki narodowe – Białowieski PN, Karkonoski PN, PN Gór Stołowych, a także słabiej pod tym kątem poznane tereny chronione w Karpatach, głównie Bieszczadzki PN, Tatrzański PN i Magurski PN. Obszary te chronią ok. 1/3 populacji sóweczki w Polsce.
Rozwój i stan populacji
Oceniono, że w Europie gniazduje 39 000–150 000 p. sóweczki. Najliczniej gatunek ten zasiedla Rosję (10 000–100 000 p.), Szwecję (12 000–16 000 p.), Finlandię (8000–13 000 p.), Norwegię (2000–6000 p.), Austrię i Białoruś (do 2000 p.). Od początku lat 70. obserwuje się w Europie wzrost liczebności gatunku.
Tendencję tę stwierdza się od lat 80. także w Polsce. Przypuszczalnie w latach 80. i 90. nastąpiła również ekspansja tego gatunku na nowe tereny. Dotyczy to głównie Borów Dolnośląskich, gdzie duża populacja kontaktuje się z populacją karkonoską, tworząc z nią, poprzez Pogórze Izerskie, zwarty zasięg. Przypuszcza się, że ekspansja tego gatunku jest możliwa dzięki wysokiemu sukcesowi rozrodczemu i wyższej przeżywalności w okresie zimy. Szerokie spektrum pokarmowe sóweczki, dostępność odpowiednich dziupli lęgowych oraz wysoki udział świerka w drzewostanach, to czynniki korzystnie wpływające na rozwój populacji. Jeśli nie pojawią się nowe czynniki ograniczające liczebność gatunku, obecny poziom populacji ma szansę utrzymać się przez dłuższy okres. Liczebność sóweczki w Polsce można ocenić obecnie na 400–500 p. lęgowych. Największe skupienia lęgowych ptaków występują na górzystych obszarach południa Polski i na północnym wschodzie. Liczebność w Karkonoszach oceniono na 30–35 p. (w 2000), w Górach Stołowych powyżej 40 p., w Borach Dolnośląskich ok. 50 p. (w latach 90.), na Babiej Górze 4–7 p. (w latach 1994–1998), w Tatrach do 5 p. (1992–1995), w Pieninach 1–3 p., w Gorcach 5–10 p. (w latach 1990–2000), w Beskidzie Niskim 5–7 p. (w latach 1986–2002), Górach Słonnych ok. 4 p., w Bieszczadach powyżej 10 p. (w latach 1995–1998) i w Puszczy Białowieskiej 30–50 p.
Zagrożenia
Obecna kondycja sóweczki w Polsce jest zadowalająca. Czynnikami, które mogą stać się niebezpieczne dla stabilności gatunku w kraju, są:
• utrata siedlisk w wyniku nadmiernej eksploatacji starszych drzewostanów i ograniczania powierzchni starodrzewu;
• utrata siedlisk wynikająca z eliminacji z lasu martwego drewna i obumierających drzew;
• utrata siedlisk w wyniku upraszczania struktury drzewostanów – struktury gatunkowej, piętrowej i wiekowej.
Propozycje badań
Należy zbadać:
rozmieszczenie stanowisk i liczebność krajowej populacji lęgowej (szczególnie w Karpatach);
zakres i kierunek, tak przestrzenny, jak i siedliskowy ekspansji gatunku;
wybiórczość siedliskową;
sukces lęgowy;
przeżywalność;
dyspersję w obrębie krajowej populacji lęgowej;
pokrewieństwo genetyczne populacji karpackiej i nizinnej;
wpływ gospodarki leśnej na stan populacji gatunku;
skuteczność czynnej ochrony gatunku.
MikusekR. 2004. Glaucidiumpasserinum(L., 1758) – sóweczka. W: Gromadzki M. (red.) (Ptaki część II). Poradniki Ochrony Siedlisk i Gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa T. 8, s. 225-228
Źródło: http://natura2000.gdos.gov.pl/natura2000/pl/poradnik.php