Fauna cd.

Świat zwierząt Karkonoszy charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem gatunkowym. Jest to związane z występowaniem pięter roślinnych o odmiennym klimacie i z różnorodną mozaiką zbiorowisk flory. Ponadto rzeźba i ukształtowanie terenu - zwłaszcza powyżej górnej granicy lasu, dodatkowo wyróżniają Karkonosze na tle innych pasm górskich Sudetów. Typowe dla krajobrazu tych gór jeziora i kotły polodowcowe, strome kamieniste zbocza, torfowiska na zrównaniach wierzchowinowych, stały się miejscem występowania wielu cennych dla karkonoskiej przyrody gatunków.

Ilość gatunków zwierząt żyjących w Karkonoszach: bezkręgowce - co najmniej 15 tysięcy gatunków, kręgowce - ponad 320 gatunków, a wśród nich: ryby - 2 gatunki, płazy - 6 gatunków, gady - 6 gatunków, ptaki lęgowe i przelotne - około 200 gatunków, ssaki - prawie 60 gatunków.

Człowiek a przyroda
Historia ochrony przyrody w Karkonoszach jest krótka, ponieważ sięga zaledwie początków XX wieku. Wcześniej przez setki lat człowiek gospodarując w Karkonoszach, nieracjonalnie korzystał z bogactw przyrodniczych, doprowadzając tym samym do ich dużego zubożenia. W tym czasie wyginęło wiele gatunków zwierząt. Wielkie drapieżniki skutecznie wytępiono poprzez polowania. Na rozległych obszarach rozwijało się pasterstwo, wycinano lasy na potrzeby mieszkańców i rozwijającego się przemysłu, między innymi hutnictwa. Naturalne siedliska kurczyły się, nie dając niektórym przedstawicielom fauny możliwości bytowania. Prawdopodobnie wiele gatunków już nigdy nie powróci w Karkonosze. Jednak optymizmem napawa fakt, że co jakiś czas odkrywane są nowe gatunki dla tych gór, niektóre powracają po wielu latach nieobecności, a część jest przywracana w ramach działań ochronnych Karkonoskiego Parku Narodowego.

Charakterystyka karkonoskiej fauny
Obecna postać i charakter karkonoskiej fauny jest wynikiem działania wielu czynników. Najistotniejszy wpływ wywarły i wciąż wywierają warunki klimatyczne. To one na przestrzeni wielu tysiącleci kształtowały różnorodność gatunkową. Przy zmianach klimatu zachodziły istotne przekształcenia zbiorowisk roślinnych – a te warunkowały istnienie określonej grupy gatunków zwierząt. Niewątpliwie kluczową rolę odegrał tu surowy klimat epoki lodowej. Podczas jej trwania, w najchłodniejszych okresach wytworzyły się w Karkonoszach lodowce a wolną od nich przestrzeń w większości pokrywała gruba warstwa firnu i śniegu. Tak ekstremalne warunki nie pozwoliły na przetrwanie fauny żyjącej tu przed zlodowaceniem. Stąd też we współczesnym składzie gatunkowym zwierząt Karkonoszy, brakuje przedstawicieli fauny przedlodowcowej - reliktów preglacjalnych. Epoka lodowa wywarła również wpływ na znikomą ilość gatunków endemicznych, które zapewne występowały tu przed jej nastaniem. Ostatnie zlodowacenie ustąpiło z Karkonoszy 11,5 tysiąca lat temu. To jednak zbyt krótki okres czasu, by w zoocenozie mogły wytworzyć się zupełnie nowe i typowe tylko dla Karkonoszy gatunki.
Kiedy zasięg lądolodu w epoce lodowej, coraz bardziej wkraczał w głąb kontynentu euroazjatyckiego, wraz z nim przemieszczały się strefy klimatyczne, szata roślinna oraz zespoły gatunków zwierząt. Dzięki temu dotarły w okolice Sudetów zimnolubne gatunki arktyczne. One jako pierwsze zasiedliły Karkonosze po ustąpieniu zlodowacenia. Gdy nastąpiło ocieplenie klimatu lądolód zmniejszył swój zasięg a zimnolubne gatunki wycofywały się wraz z nim, na północ Europy. Cześć z nich jednak pozostała znajdując w chłodnym piętrze subalpejskim i alpejskim dogodne nisze ekologiczne – odpowiadające obecnym warunkom północnej Skandynawii. Do typowych gatunków z grupy reliktów glacjalnych należy ślimak poczwarówka arktyczna. Od wielu lat niepotwierdzona jest jego obecność. Jedynym znanym stanowiskiem jego występowania, jest żyła bazaltowa w Małym Śnieżnym Kotle. Kolejnym gatunkiem z tej grupy jest kilkumilimetrowy wirek Otomesostoma auditivum, który żyje w wodach Wielkiego Stawu. Inne gatunki pochodzenia północnego występujące głównie na obszarach Skandynawii, wyspowo w masywach górskich Europy Środkowej oraz zamieszkujące także Karkonosze - określane są mianem gatunków borealno-górskich. Do nich należą między innymi ślimak poczwarówka alpejska, chrząszcz Nebria rufescens oraz ważki: żagnica północna i miedziopierś górska, a z kręgowców nornik bury oraz ptaki mornel i czeczotka, żyjące głównie w obrębie karkonoskiej tundry.Chłodny klimat najwyższych partii Karkonoszy dał również schronienie faunie przenikającej z wielkich masywów górskich Europy – głównie z Alp. Wśród gatunków alpejskich wymienić należy wypławka alpejskiego, ślimaki: przeźrotka Kotuli i żyjący pod kamieniami maskowiec, posiadający muszlę pokrytą drobnymi włoskami. Wspomnieć należy o niemal zupełnym braku gatunków ciepłolubnych, pochodzących z basenu Morza Śródziemnego, Morza Czarnego oraz Bałkanów. Panujące w Karkonoszach niskie temperatury wyjaśniają brak zasiedlenia tych gór przez faunę ciepłolubną. Jednym z wyjątków jest gatunek pająka Harpactea lepida, żyjący w ruinach zamku Chojnik. Specyficzna jest też odmienność zgrupowań bezkręgowców w porównaniu do innych masywów górskich Sudetów - zwłaszcza Sudetów Wschodnich. W nich odnotowuje się zdecydowanie większy udział gatunków karpackich. Tłumaczy się to odmiennością geologiczną i klimatyczną masywu Karkonoszy.

Bezkręgowce
Fauna bezkręgowców w Karkonoszach pozostaje nadal bardzo słabo zbadana. Do nieco lepiej poznanych grup należą pajęczaki, krocionogi, pijawki, mięczaki oraz wybrane rodziny chrząszczy. Część z nich posiada opublikowane listy gatunkowe. Na wyróżnienie zasługują gatunki endemiczne i reliktowe. Do endemitów należy motyl Psodos quadrifarius sudeticus. Poza wymienionymi już reliktami (poczwarówka arktyczna i alpejska, Nebria rufescens, żagnica północna, miedziopierś górska), w tej grupie występują jeszcze pająki Bolyphanthes luteolus, Acantholycosa norvegica, Pardosa saltuaria oraz chrząszcze Ctenicera cuprea i Amara erratica.Dawniej w Karkonoszach występowały takie gatunki jak: trajkotka czerwona, niepylak mnemozyna i niepylak apollo. Ostatni z wymienionych gatunków jest przywracany przyrodzie Karkonoszy w ramach programu reintrodukcji.

Ryby
Głównym gatunkiem reprezentującym ryby w Karkonoskim Parku Narodowym jest pstrąg potokowy. Preferuje większe górskie potoki, zamieszkując głównie odcinki strumieni o mniejszym spadku z łagodniejszym nurtem. Występuje również w Małym Stawie na wysokości 1183m n.p.m. Jest to najwyżej położone stanowisko pstrąga potokowego w Karkonoskim Parku Narodowym. W Karkonoszach – poza pstrągiem potokowym, można było spotkać dwa inne gatunki pstrągów: pstrąga źródlanego i pstrąga tęczowego. Nie są to rodzime gatunki. Zostały sprowadzone do Europy pod koniec XIX wieku z Ameryki Północnej. Do intensywnego zarybiania karkonoskich potoków obcymi gatunkami pstrągów doszło w latach 1902-1911. Wówczas organizacje rybackie i wędkarskie widziały w tym sposób na wzbogacenie środowiska wodnego, często zatruwanego przez rozwijający się przemysł w Kotlinie Jeleniogórskiej.Dawniej karkonoskie potoki charakteryzowały się większym bogactwem ichtiofauny. Liczniej niż dziś, w niżej położonych partiach gór, występował głowacz białopłetwy.

Płazy i gady
Gromada płazów jest związana głównie ze środowiskiem wodnym. Charakterystyczne dla Karkonoszy jest zmniejszanie się ilości gatunków wraz z wysokością nad poziomem morza. Karkonoski Park Narodowy zamieszkuje 6 gatunków płazów: żaba trawna, żaba wodna, ropucha szara, traszka górska, traszka zwyczajna oraz salamandra plamista. Nie wyklucza się możliwości odnalezienia gatunków występujących w sąsiedztwie, poza granicami Parku. Są to: żaba moczarowa, ropucha zielona, kumak nizinny i traszka grzebieniasta. Gady reprezentowane są po polskiej stronie Karkonoszy przez 5 gatunków. Jest to: jaszczurka zwinka, żyworódka, zaskroniec, padalec, żmija zygzakowata. Po czeskiej stronie gór występuje, niespotykany u nas, gniewosz plamisty.

Ptaki
Masyw Karkonoszy ze względu na swoją specyficzną rzeźbę, ukształtowanie terenu oraz kompleksy lasów i ekosystemów nieleśnych, usytuowanych w poszczególnych piętrach roślinnych - jest miejscem występowania gatunków o bardzo odmiennych upodobaniach ekologicznych. Występuje tu około 150 gatunków ptaków lęgowych a ich liczba, włącznie z pojawiającymi się podczas migracji, wzrasta do około 200. Skład gatunkowy na przestrzeni lat ulega zmianom – przybywają nowe gatunki (np. bielik) inne giną (np. orzeł przedni przestał gniazdować w Karkonoszach w 1864 r., głuszec – ostatnio widziany po polskiej stronie w 2001 r.). Są tez gatunki, które po wielu latach nieobecności powracają w Karkonosze (np. mornel, który w 1999 r. powrócił na stanowiska lęgowe po 53 latach nieobecności). Niektóre z występujących tu gatunków są bardzo rzadkie i zagrożone w skali Europy. Spośród nich można wymienić dwa gatunki sów: włochatkę oraz sóweczkę, gniazdującego na ścianach skalnych płochacza halnego i sokoła wędrownego, a także podróżniczka czy cietrzewia.

Ssaki
Człowiek przez setki lat gospodarując w Karkonoszach i polując na zwierzęta doprowadził do wyginięcia żyjących tu największych drapieżników. Z list gatunkowych zniknął niedźwiedź brunatny, wilk, ryś oraz żbik. Dziś pozostały po nich tylko ryciny i obrazy w zbiorach muzealnych oraz nazwy geograficzne takie jak: Wilcza Poręba, Wilczy Potok, Niedźwiedzie Łąki, skałka Niedźwiadek czy też Gawry. Ssaki drapieżne, które wyginęły w Karkonoszach - były elementami usytuowanymi najwyżej w naturalnych łańcuchach pokarmowych. Regulowały liczebność ssaków roślinożernych. Gdy w Karkonoszach zabrakło tego ważnego ogniwa w łańcuchu pokarmowym, znacznie wzrosła liczebność jeleni, saren, dzików i zajęcy. Przegęszczenie populacji tych gatunków nie pozostało bez wpływu na naturalne ekosystemy. W obliczu tzw. presji ze strony roślinożernych ssaków, niektóre gatunki drzew, krzewów i roślin miały utrudnione warunki wzrostu i rozmnażania się.
Dziś rząd ssaków drapieżnych reprezentowany jest przez takie gatunki jak: lis pospolity, jenot, kuna leśna, kuna domowa, łasica, gronostaj, tchórz zwyczajny, borsuk, wydra europejska. Do najbardziej pospolitych zaliczany jest lis, który pojawia się we wszystkich ekosystemach Karkonoskiego Parku Narodowego. Pospolite są również kuny domowe i łasice – jednak trudniej je zaobserwować. Mniej liczne są: gronostaj i kuna leśna. Częściej niż przed kilkoma laty można spotykać borsuka. Podobnie jest z jenotem, który jest gatunkiem obcym. Jego obecność w ekosystemie może spowodować wypieranie gatunków rodzimych. Ciekawostką są nowe obserwacje wydry, która nie była odnotowywana do tej pory na terenie Parku.
Przedstawicielami ssaków kopytnych w Karkonoszach są: jeleń szlachetny, sarna, dzik europejski oraz muflon. Jeleń szlachetny jest obecnie największym ssakiem żyjącym w Karkonoszach. Migruje na przestrzeni roku pomiędzy piętrami roślinnymi. Sarna, podobnie jak jeleń, jest pospolitym ssakiem w Karkonoszach. Częściej można ją spotkać w dolnych partiach gór w piętrze pogórza i regla dolnego. Dzik europejski przebywa głównie w piętrze pogórza i regla dolnego, w lasach sąsiadujących z polami i uprawami rolnymi. W ostatnich latach odnotowuje się wzrost liczebności populacji. Również stopniowo zwiększa się zakres wysokościowy jego występowania i coraz więcej dzików pojawia się w wyższych partiach regla dolnego. Związane jest to ze skuteczną przebudową monokultur świerkowych na lasy liściaste i mieszane – znacznie atrakcyjniejsze od monokultur, ze względu na bogatszą bazę żerową. Jedynym nierodzimym przedstawicielem ssaków kopytnych w Karkonoszach jest muflon. Pierwotnie muflony występowały na wyspach Morza Śródziemnego. Na kontynent europejski zostały sprowadzone z Sardynii i Korsyki w II połowie XVIII. Pierwsza introdukcja w kotlinie jeleniogórskiej miała miejsce na przełomie XIX i XX wieku. Ich sprowadzenie było ściśle związane z celami łowieckimi – czyli ze zwiększeniem atrakcyjności polowań, bardzo popularnych na początku XX wieku. Wśród ssaków owadożernych w Karkonoszach występują takie gatunki jak ryjówka aksamitna (będąca najliczniejszym przedstawicielem owadożernych), ryjówka malutka oraz ryjówka górska, która jeszcze w I połowie XX wieku była uważana za gatunek rzadki. Do tej rodziny należą jedyne w Polsce jadowite ssaki (posiadające toksyczną ślinę, którą paraliżują swoją zdobycz). Są to związane ze środowiskiem wodnym rzęsorek mniejszy i rzęsorek rzeczek. W ekosystemach nieleśnych, dawniej użytkowanych jako pastwiska można znaleźć ślady bytowania kreta. Jeż zachodni jest rzadko spotykanym ssakiem. Preferuje niższe partie piętra regla dolnego i piętro pogórza, często w bliskim sąsiedztwie podgórskich miejscowości. Gryzonie reprezentują: nornica ruda, nornik bury, nornik zwyczajny, mysz polna, mysz leśna, mysz zaroślowa, szczur wędrowny. W ostatnich latach stwierdzono obecność piżmaka – nie notowanego dotychczas w Karkonoskim Parku Narodowym. Jest to gatunek obcy dla naszej fauny. W ekosystemach leśnych powszechna jest wiewiórka pospolita. Preferuje lasy iglaste i mieszane pięter reglowych i pogórza. Orzesznica przedstawiciel rodziny pilchów, jest ssakiem prowadzącym nocny tryb życia, trudno ją zobaczyć. Nie należy do najrzadszych gatunków, potwierdziły to inwentaryzacje prowadzone w ostatnich latach. Jest duże prawdopodobieństwo, że w lasach liściastych Karkonoskiego Parku Narodowego występuje popielica. Przedstawicielem zajączków jest zając szarak. Jego liczebność utrzymuje się w masywie Karkonoszy od wielu lat na niemal stałym poziomie. Jest to ciekawostką, gdyż w tym samym czasie jego populacja krajowa przechodziła głęboki regres. Występuje od najniższych partii Karkonoszy po część wierzchowinową. Nietoperze w Karkonoszach wciąż należą do jednej z najsłabiej zbadanych grup. Informacje o ich występowaniu i składzie gatunkowym pochodzą przede wszystkim z miejsc zimowania nietoperzy - badanych przez specjalistów chiropterologów. Są to głównie położone poza Parkiem, wykute przez człowieka sztolnie. We wschodniej części Karkonoszy znajdują się w Sowiej Dolinie, w zachodniej części masywu w Cichej Dolinie niedaleko Piechowic, w Jagniątkowie oraz w Górach Izerskich. Ze względu na panującą w sztolniach temperaturę i wilgotność, są to dogodne miejsca do hibernacji. Dotychczas na obszarze całych Karkonoszy stwierdzono 19 gatunków nietoperzy, przy czym w granicach Karkonoskiego Parku Narodowego ich ilość jest znacznie mniejsza.

Tekst przygotował Roman Rąpała